✍ ታደሰ ሞጎስ | ኢትዮጵያ አውታር | ሰላቢ እጆች
በአሁኑ ወቅት «ዘመናዊነትን ለመከተልና ከዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ ጋር ለመናበብ የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር መቀየር አለበት» የሚሉ ድምፆች ሲደመጡ ይስተዋላል። ነገር ግን እነዚህ ወገኖች «አቀላጣፊና ደረጃውን የጠበቀ» አድርገው የሚቀበሉት የጎርጎሪዮሳዊው (Gregorian) አቆጣጠር፣ ምን ያህል በፖለቲካዊ ሽኩቻ፣ በንጉሣውያን ፍላጎትና በሒሳባዊ ውዝግብ የተሞላ እንደሆነ ታሪኩንና ሳይንሳዊ መሠረቱን ያውቁት ይሆን?
ምዕራባውያን በአሁኑ ወቅት የሚጠቀሙበት የጎርጎሪዮሳዊ አቆጣጠር በሒሳብ መዋቅሩ ፍጹም መደበኛ ያልሆነ፣ የተበታተነና ወጥነት የሌለው ነው። የወራቱ ቀናት 28፣ 29፣ 30 እና 31 እያሉ ያለ ምንም ወጥ ሳይንሳዊ ሕግ ይፈራረቃሉ። ፌብሩዋሪ (February) 28 ቀን ብቻ ሲኖረው፣ ጁላይ (July) እና ኦገስት (August) ግን ተከታታይ 31 ቀናት ይይዛሉ። ይህ የሒሳባዊ ወጥነት ማጣት ድንገት የተፈጠረ ሳይሆን፣ በጥንቷ ሮም በነበሩት አምባገነን መሪዎች ግላዊ ኩራትና የፖለቲካ ሽኩቻ የመጣ ታሪካዊ ክስተት ነው።
የታሪክ ድርሳናት እንደሚመሰክሩት፣ ጥንታዊው የሮማውያን ካሊንደር ጁሊየስ ቄሳር እ.ኤ.አ. በ45 ቅድመ ልደተ ክርስቶስ (45 BCE) የጁሊያን አቆጣጠርን እስኪያስተዋውቅ ድረስ እጅግ የተዛባ ነበር። ቄሳር የግብፅን የከዋክብት ጥበብ መንትፎ አቆጣጠሩን ሲያስተካክል፣ ለአክብሮቱ ሲባል * Quintilis* የተሰኘውን ወር ስሙን ወደ «July» በመቀየር 31 ቀናት እንዲይዝ አደረገ።
ከእሱ በኋላ ወደ ሥልጣን የመጣው የሮም የመጀመሪያው እውነተኛ ንጉሠ ነገሥት ኦገስተስ ቄሳር (Augustus Caesar) ደግሞ፣ ከእሱ ቀደም ብሎ የነበረው ጁሊየስ ቄሳር በስሙ የተሰየመ 31 ቀን ያለው ወር እያለው፣ የእሱ ስም የተሰጠው ወር (Sextilis ወይም «August») አነስተኛ ቀናት ሊኖሩት አይገባም በሚል የፖለቲካ ሽኩቻ ተነሳ።
ሮማዊው የታሪክ ጸሐፊ ሱኢቶኒየስ (Suetonius) በጻፈው «De Vita Caesarum» (The Lives of the Twelve Caesars) በተሰኘው ታዋቂ የታሪክ መጽሐፉ እና በ13ኛው ክፍለ ዘመን የነበረው የሒሳብና የሥነ-ከዋክብት ሊቅ ጆን ኦፍ ሆሊዉድ በላቲን ስሙ (John of Sacrobosco) በጻፈው «De Anni Ratione» ድርሳኑ ላይ እንደሚያስረዱት፦
ኦገስተስ ቄሳር የራሱ ወር (August) ከጁሊየስ ቄሳር ወር (July) አንሶ እንዳይታይ ሲል፣ ከፌብሩዋሪ (February) ላይ 1 ቀን ቀንሶ ወደ ኦገስት በመጨመር ኦገስት 31 ቀን እንዲሆን አድርጓል። በዚህም ምክንያት ፌብሩዋሪ ከነበረው 29 ቀን ወደ 28 ቀን ዝቅ እንዲል ተደረገ።
ይህ በንጉሣውያን ግላዊ ብስጭትና የበላይነት ውድድር የተዛባ አቆጣጠር፣ እ.ኤ.አ. በ1582 በሊቀ ጳጳስ ጎርጎሪዮስ 13ኛ (Pope Gregory XIII) አማካኝነት ጥቂት ማስተካከያዎች ተደርገውበት ወደ «ጎርጎሪዮሳዊ አቆጣጠር» ቢቀየርም፣ ያ የቄሳሮች ግላዊ ውሳኔ የፈጠረው የሒሳብ መዛባት ሳይታረም እስከ ዛሬ ድረስ ዘልቋል።
በሒሳብና በኮምፒዩተር ሳይንስ ላይ ያሳደረው ውዝግብ
ይህ የሮማውያን የፖለቲካ ውሳኔ የወለደው መዋቅራዊ ችግር በዘመናዊው ዓለም የፋይናንስ፣ የስታቲስቲክስና የሶፍትዌር ኢንጂነሪንግ ዘsector ላይ ትልቅ ፈተና ሆኖ ይኖራል።
የጎርጎሪዮሳዊው ወራት እኩል ቀናት ስለሌሏቸው፣ በየወሩ የሚከፈሉ ደሞዞች፣ የባንክ ወለዶችና የኪራይ ክፍያዎች በሒሳባዊ ሚዛን የተዛቡ ናቸው። ለአብነት ያህል፣ በፌብሩዋሪ ወር 28 ቀን ሠርቶ የሚከፈል ደሞዝና በኦገስት ወር 31 ቀን ሠርቶ የሚከፈል ደሞዝ እኩል መሆኑ የሒሳብ መዛባቱ አንዱ ማሳያ ነው።
በኮምፒዩተር ሳይንስና በሶፍትዌር ልማት ውስጥ ቀናትን፣ ወራትንና ጊዜን የሚያስሉ ፕሮግራሞችን (Date/Time Libraries) መጻፍ እጅግ አሰልቺና ለስህተት የተጋለጠ ነው። ፕሮግራመሮች ለእያንዳንዱ ወር የተለያየ የቀን ቁጥር (28፣ 29፣ 30፣ 31) እና ለየአራቱ ዓመታት የ "leap year" ሕጎችን ለይተው ኮድ ማድረግ ይኖርባቸዋል።
እ.ኤ.አ. በ2011 በጆንስ ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲ የኢኮኖሚክስ ፕሮፌሰር የሆኑት ስቲቭ ሀንኬ (Steve Hanke) እና የሥነ-ከዋክብት ፕሮፌሰሩ ሄንሪ ኮንሊ (Henry Connaught)፣ የጎርጎሪዮሳዊው አቆጣጠር በሒሳብና በኢኮኖሚ ላይ የሚያደርሰውን ውዝግብ በመቃወም «Hanke-Henry Permanent Calendar» የተሰኘ ወጥ የሆነ አዲስ የቀን መቁጠሪያ ሀሳብ እስከ ማቅረብ ደርሰዋል።
«የኢትዮጵያ ዘመን ይቀየር» የሚሉ ወገኖች ሊያውቁት የሚገባው እውነት፣ የኢትዮጵያ ባሕረ ሐሳብ ከእነዚህ ሁሉ የፖለቲካ ውዝግቦች የጸዳ፣ ፍጹም የሒሳብ ወጥነት ያለው ጥበብ መሆኑን ነው።
በኢትዮጵያ ቀመር ውስጥ አሥራ ሁለቱም ወራት እኩል 30 ቀናት አሏቸው (12 \times 30 = 360)። ቀሪዎቹ 5 ወይም 6 ቀናት ደግሞ ለብቻቸው ተለይተው «ጳጉሜ» ተብለው ይሰላሉ። ይህ አወቃቀር በሒሳብ ስሌት ውስጥ ፍጹም የሆነ ሞጁላር ወጥነትን (Mathematical Symmetry) ይፈጥራል።
ታዋቂው የሒሳብና የሥነ-ከዋክብት ታሪክ አዋቂ ኦቶ ኑገባወር (Otto Neugebauer) በ1979 ባተሙት «Ethiopic Astronomy and Computus» ጥናታቸው እንደገለጹት፣ የኢትዮጵያ ባሕረ ሐሳብ ጥንታዊውን የከዋክብትና የሒሳብ ቀመር ሳይበላሽ ጠብቆ ያቆየ ሕያው ሳይንሳዊ ምስክር ነው።
የራሳችንን የቀን መቁጠሪያ በቄሳሮች ግላዊ ኩራትና ፍላጎት በበታተኑ ኃይሎች ሰንሰለት ሥር ለመግባት «ዘመናችን ይቀየር» ማለት፣ የታሪክና የሳይንስ እውቀት ማነስ ውጤት ነው። የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር በጥንታውያን አበው የተቀመረ፣ በሒሳብ ወጥነቱና በተፈጥሮ ሚዛኑ የተመሰከረለት የሀገር በቀል ዕውቀታችን ታላቅ ምሽግ ነው።
Blogger Comment
Facebook Comment