✍ ታደሰ ሞጎስ | ኢትዮጵያ አውታር | ሰላቢ እጆች
የኢትዮጵያ የክርስትና ጉዞ ከመንግሥታዊ ውሳኔዎችና ከተቋማዊ ምስረታዎች ይልቅ፣ በጥንታውያን ነጋዴዎች እግር እና በኢየሩሳሌም መንገድ ላይ በበራ የእምነት ጭልጭል ነው የጀመረው። በ1ኛው ክፍለ ዘመን የሕንደኬ በደጅ ጥናትና በፊሊጶስ ጥምቀት ተቃኝቶ የሕንደኬ የገንዘብ ተቆጣጣሪ የነበረው ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ወደ ኢየሩሳሌም ሊሰግድ ሄዶ ሲመለስ ሐዋርያው ፊሊጶስ አስተምሮት አምኖ ተጠምቆ ነው ክርስትና ወደ ሀገር የገበያው። በሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 8፡26-40 አንደ ተጻፈ።
በጥንታዊቷ የአክሱም ሥልጣኔ የኦርቶዶክስ ክርስትና ሃይማኖት እንዴትና በምን ያህል ፍጥነት በሕዝቡ ዘንድ ሰረፀ የሚለው ጥያቄ በኢትዮጵያ የታሪክ አጻጻፍ ክርክሮች ውስጥ ትልቅ ቦታ ይይዛል። ለብዙ አሥርተ ዓመታት በጥቂት ምዕራባውያንና ሀገር በቀል የታሪክ ጸሐፊዎች ዘንድ አንድ የታወቀ ተረክ ሲደጋገም ቆይቷል። እርሱም "በ አራተኛው ክፍለ ዘመን በንጉሥ ኢዛና አዋጅ ክርስትና የቤተ-መንግሥትና የመኳንንቱ ይፋዊ ሃይማኖት ቢሆንም፣ እስከ አምስተኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ (እስከ ዘጠኙ ቅዱሳን መምጣት) ድረስ በሰፊው ሕዝብ ዘንድ ያልተሰራጨና የሕዝብ እምነት ያልነበረ የላቁ ክፍሎች እምነት ብቻ ነበር" የሚል ነው። ይህ አመለካከት ታሪካዊ ሂደቱን ሁለት ተቃራኒ ዋልታዎች አድርጎ ያቀርበዋል፦ በአንድ በኩል በንጉሡ ትእዛዝ ብቻ የተወሰነ የላይኛው መዋቅር ውሳኔ፣ በሌላ በኩል ደግሞ ከ150 ዓመታት በኋላ በዘጠኙ ቅዱሳን አማካኝነት ከዜሮ የተጀመረ ሕዝባዊ ስበካ።
ነገር ግን ታሪክን በጥልቀት የሚመረምር ሰው የመሬት ላይ እውነታዎችን፣ የሳንቲሞች ምስክርነትንና የአርኪኦሎጂ ፍርስራሾችን ሲያገናኝ ይህ ተረክ መሠረታዊ የታሪክ ስህተት እንደሆነ ይረዳል። ታዋቂው የኢትዮጵያ የታሪክ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ታደሰ ታምራት Church and State in Ethiopia (1270-1527) በተሰኘው መሠረታዊ ጥናታቸው ላይ እንደሚያስረዱት፣ የክርስትና መመሠረት በመንግሥታዊ ዲፕሎማሲ፣ በንግድ መስመሮችና በማህበራዊ ግንኙነቶች የተሳሰረ ውስብስብ ሂደት ነበር። ዘጠኙ ቅዱሳን በበኩላቸው በ አምስተኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ወደ ኢትዮጵያ ሲመጡ ያገኙት አዲስ ያልተጠመቀ ምድር ሳይሆን፣ ቀድሞውኑ በመዋቅር ደረጃ የተደራጀ፣ ባሲሊካዎች የተገነቡበት፣ ጳጳስና ካህናት ያሉት፣ እንዲሁም በየዕለቱ በገበያ ውስጥ የመስቀል ምልክት ያላቸውን ሳንቲሞች የሚጠቀም የክርስቲያን ማህበረሰብ ነበር።
የታሪካችን የመጀመሪያው ትልቅ ምዕራፍ የሚጀምረው በ330–340 ዓ.ም. ገደማ በአክሱም ቤተ-መንግሥት ውስጥ ነው። ወጣቱ ንጉሥ ኢዛና በአባ ሰላማ ከሣቴ ብርሃን (ፍሬምናጦስ) አስተማሪነት ክርስትናን ከተቀበለ በኋላ፣ አክሱም ጥንታዊውን የጨረቃና የፀሐይ አረማዊ አምልኮ በመተው ክርስትናን የመንግሥት ይፋዊ ሃይማኖት አደረገች። በጥንታዊው ዓለም የመንግሥት ሃይማኖት ማለት የንጉሡ የግል እምነት ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም የመንግሥቱ መዋቅር፣ የሕግና የፍትሕ ሥርዓት፣ የወታደራዊ ሰራዊቱና የሕዝባዊ በዓላት ሁሉ መመሪያ ነበር።
ይሁን እንጂ የክርስትናን የሕዝብ እምነትነት ለማረጋገጥ ትልቁ ታሪካዊ ማስረጃ የሚገኘው በንጉሡ ድንጋይ ጽሑፎች ላይ ብቻ ሳይሆን በየዕለቱ የሕዝቡ እጅ ላይ ይውሉ በነበሩት ሳንቲሞች ላይ ነው። የታሪክና የሳንቲም ጥናት (Numismatics) ሊቁ ስቱዋርት መንሮ-ሀይ (Stuart Munro-Hay) እና በብሪቲሽ ሙዚየም (The British Museum) የተደረጉት ሰፋፊ የሳንቲም ጥናቶች እንደሚያብራሩት፣ አክሱም ከሰሃራ በታች ባለው አፍሪካ የራሷን ሳንቲሞች በመቅረጽና በማሰራጨት የመጀመሪያዋና ብቸኛዋ ጥንታዊ መንግሥት ነበረች።
ንጉሥ ኢዛና ከተጠመቀ በኋላ በሳንቲሞቹ ላይ ይገኙ የነበሩትን የቀደሙት አረማዊ ምልክቶች (ጨረቃና ፀሐይ) በማስወገድ በምትካቸው የመስቀል ምልክትን አስገብቷል። እዚህ ጋር ሊቃውንቱ የሚያነሱት ትልቅ ታሪካዊ ምስጢር አለ፦ የአክሱም የወርቅ ሳንቲሞች በዋናነት ለውጭ አገር ንግድና ለዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት (ከሮምና ከቢዛንታይን ጋር) የሚውሉና በግሪክ ቋንቋ የተጻፉ ነበሩ። በአንፃሩ ግን የብርና በተለይም የነሐስ ሳንቲሞች የሀገር ውስጥ ገበያንና የሰፊውን ሕዝብ እለታዊ የንግድ ልውውጥ ለማገልገል በግዕዝ ቋንቋ የተቀረጹ ነበሩ።
በእነዚህ የተራው ሕዝብ የነሐስ ሳንቲሞች ላይ የተቀረጹት ጽሑፎች "ሰላም ወፍሥሐ ለሕዝብ" (Joy and Peace to the People) እና "በክርስቶስ ይሸንፋል" (He conquers through Christ) የሚሉ ሕዝባዊና ሃይማኖታዊ መፈክሮች ነበሩ። በተጨማሪም ኢዛና በሳንቲሞቹ ላይ በግሪክኛ "ቱቶ አሬሴ ቲ ጮራ" (TOUTO ARESH TI CHORA) ማለትም "ይህ ምድርንና ሕዝብን ደስ ይበለው" የሚል የንጉሣዊ ኃላፊነትና የሕዝብ ፍላጎት መግለጫ መፈክር አስቀምጦ ነበር። ሳንቲም በገበያ ውስጥ በየቀኑ ከእጅ ወደ እጅ የሚዘዋወር፣ ገበሬውና ነጋዴው የሚያገላብጠው ቁሳቁስ በመሆኑ፣ የመስቀል ምልክትና የክርስቲያን በረከቶች በነሐስ ሳንቲሞች ላይ ታትመው መሰራጨታቸው ክርስትና የጠቅላላው ማህበረሰብ እለታዊ የሕይወትና የኢኮኖሚ አካል መሆኑን ያረጋግጣል።
ለዘመናት "ክርስትና ከከተማ ወጥቶ ገጠር አልደረሰም" የሚለውን መላ-ምልከታ ሙሉ በሙሉ ያፈረሰው ትልቁ የአርኪኦሎጂ ክስተት የተከሰተው በቅርብ ጊዜ በምስራቅ ትግራይ ኢዳጋ ረቡዕ አቅራቢያ በሚገኘው ቤታ ሰማዕቲ ("የመሰብሰቢያ ቤት") በተባለው ቦታ ነው። በጆንስ ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲ የአርኪኦሎጂ ፕሮፌሰር በሆኑት ዶክተር ማይክል ሃሮወር (Michael Harrower) የሚመራው ቡድን ከ2011 እስከ 2016 ባደረገውና በታዋቂው Antiquity ጆርናል፣ በSmithsonian Magazine እና በArchaeology Magazine ታትሞ በወጣው ጥናት፣ ከሰሃራ በታች ባለው አፍሪካ ውስጥ ጥንታዊ የሆነውን የአራተኛው ክፍለ ዘመን የክርስቲያን ባሲሊካ አግኝቷል።
ቤታ ሰማዕቲ ከአክሱም ዋና ከተማ ርቃ የምትገኝ፣ በየሃ ክልል ያለች የንግድና የአስተዳደር ማዕከል ነበረች። በ4ኛው ክፍለ ዘመን ማለትም በንጉሥ ኢዛና ዘመን (325-340 ዓ.ም. ገደማ) እዚያ ቦታ ላይ 60 በ 40 ጫማ ስፋት ያለው ትልቅ ባሲሊካ መገንባቱ ክርስትና ከዋና ከተማዋ አክሱም ወጥቶ በክልሎችና በንግድ መስመሮች ውስጥ በሚኖረው ሕዝብ ዘንድ መድረሱን ያሳያል።
የአርኪኦሎጂ ቁፋሮው የገለጠው እውነታ የበለጠ ማራኪ ነው። በቤታ ሰማዕቲ ባሲሊካ ፍርስራሽ ውስጥ የመስቀል ምስል የተቀረጸበትና በግዕዝ "ብሩክ" (Venerable) የሚል ጽሑፍ ያለበት ጥቁር የድንጋይ አንገት ጌጥ (Stone Pendant)፣ የመስቀል ምልክት ያላቸው የሸክላ ምልክቶች (Tokens) እና የዕጣን ማዕጠኖች ተገኝተዋል።
እንዲያውም በባሲሊካው ምስራቃዊ ግንብ አቅራቢያ በተገኘ ጽሑፍ ላይ "ለእኛ ክርስቶስ ይማረን ዘንድ" (For Christ to be favorable to us) የሚል ቀጥተኛ የክርስቲያን ጸሎት ታጥፎ ተገኝቷል።
ከእነዚህ ክርስቲያናዊ ቅርሶች ጎን ለጎን የቀደሙ የአረማውያን ባህል መገለጫ የሆኑ የበሬ ራስ ምስል ያላቸው ቀለበቶች (ከወርቅና ካርኔሊያን ድንጋይ የተሠሩ) እና የከብቶች የሸክላ ምስሎች ተቀላቅለው ተገኝተዋል። ዶክተር ማይክል ሃሮወር እንደሚያስረዱት፣ ይህ የሚያሳየው ሕዝቡ ከአረማዊነት ወደ ክርስትና የተሸጋገረበትን የቀጥታ ማህበራዊ ሂደት (Lived religious transition) ነው። ከአክሱም ከተማ ውጭ እንዲህ ያለ ትልቅ ቤተ ክርስቲያን መገንባቱ ሕዝባዊ ጉልበት፣ በቦታው ተገኝቶ የሚያስቀድስ ሕዝብና የሚያገለግሉ ካህናት ቀድመው እንደነበሩ የሚያስረግጥ ነው።
ክርስትና በሕዝብ ዘንድ ስር እንዲሰድ ያደረገው ሌላው ታሪካዊ መሠረት የአባ ሰላማ ከሣቴ ብርሃን (ፍሬምናጦስ) ድርጅታዊና መንፈሳዊ አገልግሎት ነበር። የ አራተኛው ክፍለ ዘመን የታሪክ ጸሐፊ ሩፊኖስ (Rufinus of Aquileia) Ecclesiastical History በተሰኘው ድርሳኑ እንደመዘገበው፣ አባ ፍሬምናጦስ ገና ንጉሥ ኢዛና ሳይጠመቅ በፊት በአክሱም ይኖሩ የነበሩ የሮምና የሜዲተራኒያን ክርስቲያን ነጋዴዎች የጸሎት ቦታዎችን (Oratoria) እንዲያቋቁሙና የአካባቢውን ተወላጆች ሰብስበው አስተምረው ወደ ክርስትና እንዲያመጡ ያበረታታ ነበር።
አባ ሰላማ በ330ዎቹ ዓ.ም. ገደማ ወደ እስክንድርያ በመሄድ በቅዱስ አስናቴዎስ እጅ የመጀመሪያው የአክሱም ጳጳስ ሆኖ ከተሾመ በኋላ፣ ወደ ኢትዮጵያ ተመልሶ የሀገር ውስጥ ተወላጆችን ካህናትና ዲያቆናት አድርጎ ሾሟል። አብያተ ክርስቲያናትን አቋቁሞ የቅዳሴና የምስጢራተ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓትን ዘርግቷል። አንድ ጳጳስ ተሾሞ፣ ሀገር በቀል ካህናት ተሾመው፣ የቅዳሴና የአምልኮ ሥርዓት በሚፈጸምበት ሀገር ውስጥ ምእመናንና የሕዝብ መሠረት አልነበረም ማለት የነበረውን ተቋማዊና ማህበራዊ መዋቅር የመካድ ያህል ይቆጠራል።
"ክርስትና የሕዝብ እምነት አልነበረም" የሚለው ስህተት የሚመነጨው የዘጠኙ ቅዱሳንን ታሪካዊ ሚና በተሳሳተ መንገድ ከመተርጎም ነው። ዘጠኙ ቅዱሳን በ5ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ (በ480ዎቹ/490ዎቹ ዓ.ም. ገደማ) ከቢዛንታይን ግዛት የኬልቄዶን ጉባኤን (451 ዓ.ም.) ተቃውመው ወደ ኢትዮጵያ የመጡ ሶርያውያንና ግሪካውያን መነኮሳት ናቸው።
የታሪክ ተመራማሪዎቹ ፕሮፌሰር ታደሰ ታምራት እና ፖል ሄንዝ (Paul B. Henze) እንደሚያስረዱት፣ ዘጠኙ ቅዱሳን ወደ አክሱም ሲመጡ ያገኙት ክርስቲያን ንጉሥ፣ ከእስክንድርያ የሚሾም ጳጳስ፣ የአካባቢው ካህናትና የተገነቡ አብያተ ክርስቲያናት ያሉበትን አገር ነበር። ስለሆነም ዘጠኙ ቅዱሳን ክርስትናን ከዜሮ አልጀመሩትም።
የእነሱ ታሪካዊ ሚና የነበረውን ክርስቲያናዊ መሠረት ማጠናከርና ማሳደግ ነበር። የፓኮሚየስን (Pachomian) ህብረተ-ገዳማዊ ሥርዓት በማስገባት እንደ ደብረ ዳሞ፣ አባ ገሪማና የሃ ያሉ ታላላቅ ገዳማትን መሥረቱ። መጽሐፍ ቅዱስንና ሌሎች የሃይማኖት መጻሕፍትን ከግሪክና ሶርያይስጥ ወደ ግዕዝ ቋንቋ ተረጎሙ። በቅርቡ በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ በካርቦን-14 የዘመን ስሌት ተመርምረው እንደተረጋገጡትና በዓለም ላይ ጥንታዊው ባለቀለም ክርስቲያናዊ የብራና መጽሐፍ እንደሆኑ የታወቁት የአባ ገሪማ ወንጌሎች (ከ490 ዓ.ም. ገደማ የነበሩ) የዚህ የትርጉምና የጽሑፍ እንቅስቃሴ ታላቅ ፍሬዎች ናቸው።
በተጨማሪም ዘጠኙ ቅዱሳን ክርስትናን ከዋና ዋና የንግድ መስመሮችና የከተማ ማዕከላት (አክሱም፣ አዱሊስ፣ መተራ) ወጥቶ ወደ ተራራማው ገጠርና ወደ ደጋው የሀገር ውስጥ ክፍሎች እንዲስፋፋ አድርገዋል። የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነትን (Miaphysitism) አስተምህሮ በጥንካሬ ተከላክለዋል። ስለዚህ የዘጠኙ ቅዱሳን ስራ የነበረውን የክርስቲያን መሠረት ማጠናከር፣ ማቅናትና ወደ ገጠር ማስፋፋት (Consolidation and Ruralization) እንጂ አዲስ ሃይማኖት መመሥረት አልነበረም።
በአጠቃላይ ሲገመገም፣ "የኦርቶዶክስ ክርስትና ከኢዛና ዘመን ጀምሮ እስከ ዘጠኙ ቅዱሳን መምጣት ባለው ጊዜ ውስጥ የሕዝብ እምነት አልነበረም" የሚለው አባባል አጠቃላይ የታሪክና የአርኪኦሎጂ ማስረጃዎችን ካለመገንዘብ የሚመነጭ የታሪክ ስህተት ነው።
በ አራተኛው ክፍለ ዘመን በንጉሥ ኢዛናና በአባ ሰላማ አማካኝነት የተጣለው መሠረት በቤተ-መንግሥት ግንብ የተከለለ አልነበረም። የተራው ሕዝብ የገበያ መገበያያ በሆኑት የነሐስ ሳንቲሞች ላይ የመስቀል ምልክትና የሕዝብ በረከቶች መታተማቸው፣ ከአክሱም ውጭ ባሉ የንግድ ማዕከላት (እንደ ቤታ ሰማዕቲ ያሉ) የሕዝብ ባሲሊካዎችና የአምልኮ ቁሳቁሶች መገኘታቸው፣ እንዲሁም የካህናትና የምእመናን መዋቅር መዘርጋቱ የሚያሳየው ክርስትና ገና ከ አራተኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በሕዝቡ ዘንድ ስር የሰደደ እምነት መሆኑን ነው።
በ አምስተኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ የመጡት ዘጠኙ ቅዱሳን ይህንን የነበረ የሕዝብና የመንግሥት መሠረት በመጠቀም ገዳማዊ ሕይወትን አደረጁ፣ ቅዱሳት መጻሕፍትን ወደ ግዕዝ ተረጎሙ፣ እምነቱንም ወደ ገጠርና ተራራማ የሀገሪቱ ክፍሎች አሰራጩ። ስለዚህ የታሪክ ትረካችን እንደሚያስረዳው፣ ዘጠኙ ቅዱሳን ያከናወኑት ተግባር ያገኙትን የሕዝብ እምነት ማጠናከር፣ ማሳደግና ማጠቃለል እንጂ ክርስትናን ከምንም ተነስተው አዲስ የሕዝብ እምነት ማድረግ አልነበረም።
Blogger Comment
Facebook Comment