"ከባሕር በር የገፉን፤ ከባሕረ ሐሳብ ሊገፉን"

​✍ ታደሰ ሞጎስ | ኢትዮጵያ አውታር | ሰላቢ እጆች

የጊዜን ፍሰት በቁጥር መስመር ሰድሮ ማሰር የሰው ልጅ ከጥንት ጀምሮ ሲታገልበት የኖረ ተፈጥሮአዊና ሳይንሳዊ ፍላጎት ነው። በዓለም ታሪክ ውስጥ የተለያዩ ሥልጣኔዎች የራሳቸውን የዘመን መቁጠሪያ ቀመር ሲቀርጹ፣ አብዛኞቹ በፖለቲካዊ፣ ሃይማኖታዊ ወይም አስተዳደራዊ ውሳኔዎች ምክንያት መዋቅራቸውን በተደጋጋሚ ለመለወጥና ለማሻሻል ተገደዋል። ሆኖም የአፍሪካ ቀንድ ቀንዲሏ፤ በቀይ ባሕር በስተደቡብ፣ በኢትዮጵያ መልክአ ምድር ውስጥ ለዘመናት ሳይበላሽና ሳይበረዝ የቆየው የዘመን አቆጣጠር ቀመር—ወይም «ባሕረ ሐሳብ»—ለየት ያለ ሳይንሳዊና ታሪካዊ ክስተት ሆኖ ይኖራል።

​አሥራ ሦስት ወራትን በጥብቅ የሒሳብና የሥነ-ከዋክብት ሚዛን አቀናጅቶ የያዘው ይህ ጥንታዊ ስልት፣ ባለፉት centuries ወደ ምድሪቱ የገቡ የውጭ ሀገር ተጓዦችን፣ የሴማዊ ቋንቋዎች ሊቃውንትንና የሥነ-ከዋክብት ታሪክ አዋቂዎችን ቀልብ ሲስብ ኖሯል። አሳሾቹና ተመራማሪዎቹ በጻፏቸው የተለያዩ የታሪክና የጥናት ድርሳናት ውስጥ የኢትዮጵያን የዘመን አቆጣጠር አስመልክተው ያሰፈሯቸው ምስክርነቶች፣ የቀመሩን ጥልቅ የሳይንስ መሠረትና ልዩ ማንነት በግልጽ ያሳያሉ።

​በ20ኛው ክፍለ ዘመን የነበሩት ታዋቂው የሒሳብና የሥነ-ከዋክብት ታሪክ አዋቂ ኦቶ ኑገባወር (Otto Neugebauer)፣ እ.ኤ.አ. በ1979 ባሳተሙት «Ethiopic Astronomy and Computus» በተሰኘው ጥልቀት ያለው የጥናት ሥራቸው፣ የኢትዮጵያን የባሕረ ሐሳብ ብራናዎችና የቀመር ስልቶች በዝርዝር መርምረዋል። ኑገባወር የኢትዮጵያ የዘመን አቆጣጠር ቀመር ተራ የቀን መቁጠሪያ ሳይሆን፣ የፀሐይንና የጨረቃን ጉዞ፣ እንዲሁም የዓመታትን ዑደት (cycles) አጣጥሞ የያዘ ውስብስብና ምክንያታዊ የሒሳብ መዋቅር መሆኑን አብራርተዋል። ሮማውያንና ግሪኮች የጊዜ አቆጣጠራቸውን ደጋግመው ሲያፈርሱና ሲያስተካክሉ፣ ኢትዮጵያውያን ግን የጥንታዊውን የሄኖክ የከዋክብት መቁጠሪያ ቀመር ሳይሸረራረፍ እስከ ዘመናችን ማቆየታቸውን ገልጸው፣ ይህ ክስተት ለዓለም የሳይንስ ታሪክ ታላቅ ውለታ መሆኑን መስክረዋል።

​በተመሳሳይም፣ በ18ኛው ክፍለ ዘመን የዓባይን ምንጭ ፍለጋ ወደ ኢትዮጵያ የገባው ስኮትላንዳዊው ተጓዥ ጄምስ ብሩስ (James Bruce)፣ እ.ኤ.አ. በ1790 ባታተመው «Travels to Discover the Source of the Nile» በተሰኘው ባለ ብዙ ጥራዝ መጽሐፉ፣ በኢትዮጵያ ሊቃውንት እጅ ያገኘውን የ«መጽሐፈ ሄኖክ»ን የሥነ-ከዋክብት ክፍልና የዘመን አቆጣጠር ሲመለከት የተሰማውን ግርምት አስፍሯል። ​"ወደዚህች ምድር ስገባ ጊዜ ወደ ኋላ የተመለሰ ያህል ተሰማኝ፤ ነገር ግን ይህ የኋላ ቀርነት ሳይሆን፣ ዓለም የረሳችውንና ያጠፋችውን ጥንታዊ የጊዜና የሰማያት ምሥጢር በጥንቃቄ ጠብቆ የመያዝ ምስጢራዊ ጥበብ ነው።" ሲል ጽፏል።

ብሩስ ኢትዮጵያውያን እያንዳንዱን ወር በ30 ቀናት ጥብቅ አድርገው በመደደብ፣ የቀሩትን 5 ወይም 6 ቀናት በ«ጳጉሜ» ስም ለይተው የሚያስቀምጡበት መንገድ ይበልጥ ተፈጥሮአዊና ሥርዓታማ መሆኑን ገልጿል። አውሮፓውያን የወራትን ቀናት 28፣ 30 እና 31 እያሉ ሲያወዛግቡ፣ የኢትዮጵያ ቀመር ግን ፍጹም ትክክለኛና ወጥ የሆነ የሒሳብ ፍሰት ያለው መሆኑን አጉልቶ ጽፏል።

​የብሪቲሽ ሙዚየም የነበሩት ታዋቂው አርኪዮሎጂስትና የታሪክ ተመራማሪ ሰር ኢ. ኤ. ወሊስ ባጅ (Sir E. A. Wallis Budge)፣ እ.ኤ.አ. በ1928 ባታተሙት «A History of Ethiopia, Nubia and Abyssinia» በተሰኘው ድርሳናቸው፣ የኢትዮጵያን የቤተክርስቲያን ብራናዎች መሠረት በማድረግ የቀን መቁጠሪያውን ውበትና ቅልጥፍና አድንቀዋል። ባጅ የ«ባሕረ ሐሳብ» (Sea of Computation) ስሌት ያለ ምንም ዘመናዊ መሣሪያ፣ በሊቃውንቱ የጣት መገጣጠሚያዎችና በጥቅሻ ብቻ የፀሐይና የጨረቃ ግርዶሽን፣ የበዓላትንና የአጽዋማትን ተንቀሳቃሽ ቀናት (እንደ አበቅቴና መጣቅ) በትክክል ለማውጣት የሚያስችል ጥበብ መሆኑን ታዝበዋል።

​የጀርመን ተወላጁ የኢትዮጵያ ጥናት (Ethiopian Studies) አባት የሚባለው ኢዮብ ሉዶልፍ (Hiob Ludolf) ገና በ17ኛው ክፍለ ዘመን (እ.ኤ.አ. 1681) ባሳተመው «Historia Aethiopica» በተሰኘው ታዋቂ ድርሳኑ፣ የኢትዮጵያን የቀን መቁጠሪያ ከታላቁ አባ ጎርጎርዮስ ጋር ያደረገውን ውይይት መሠረት በማድረግ ገልጾታል። ሉዶልፍ እንደፃፈው፣ የኢትዮጵያ የዘመን አቆጣጠር የክርስቶስን ልደት መሠረት ያደረገ ቢሆንም፣ ከምዕራባውያኑ የግሪጎሪያን አቆጣጠር በ7 ወይም 8 ዓመታት ዝቅ ብሎ መገኘቱ የቀደሙትን የቤተክርስቲያን አባቶች ጥንታዊ የታሪክ ስሌት ሳይበላሽ ጠብቆ የመያዝ ውጤት ነው።

​በ20ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ የነበሩት የሴማዊ ቋንቋዎችና የኢትዮጵያ ጥናት ሊቅ ፕሮፌሰር ኤድዋርድ ኡለንዶርፍ (Edward Ullendorff)፣ እ.ኤ.አ. በ1960 ባታተሙት «The Ethiopians: An Introduction to Country and People» በተሰኘው መጽሐፋቸው፣ የዘመን አቆጣጠሩ ከቁጥር መቁጠሪያነት ያለፈ ማኅበራዊና ታሪካዊ ፋይዳ እንዳለው አመልክተዋል። ኡለንዶርፍ እንደገለጹት፣ የኢትዮጵያ አቆጣጠር የሕዝቧን መንፈሳዊ፣ ማኅበራዊና ታሪካዊ ማንነት የሚወክል የልብ ምት ነው። ዓለም ከሚከተለው የጊዜ መስመር ለየት ብሎ መኖሩ፣ ኢትዮጵያ የራሷን የታሪክና የባህል ምህዋር ጠብቃ እንድትኖር ያደረገ ታላቅ የባህል ምሽግ መሆኑን ገልጸዋል።

​በተጨማሪም፣ ጣሊያናዊው የምሥራቅ ጥናቶች ሊቅ አልቤርቶ ፖሊዬራ (Alberto Pollera) እ.ኤ.አ. በ1926 ባታተመው «I Baria e i Cunama» እና በሌሎች የኢትዮጵያ ባህል ጥናቶቹ ውስጥ፣ የኢትዮጵያውያን የዘመን መቁጠሪያ ከተፈጥሮ ወቅቶች (ክረምት፣ መጸው/ጸደይ፣ በጋ፣ ጸደይ/በልግ) ጋር ፍጹም የተናበበ መሆኑን ገልጿል። እንደ ፖሊዬራ ትንታኔ፣ የዓመቱ መጀመሪያ (መስከረም 1) የዝናብ ወቅት ማብቀያና የምድር አበቦች ማብበቂያ ጊዜን ጠብቆ መዘጋጀቱ፣ ቀመሩ የሥነ-ከዋክብት ስሌት ብቻ ሳይሆን ከተፈጥሮ የ ሕይወት ዑደት ጋር የተዋሃደ መሆኑን ያሳያል።

​እነዚህ የተለያዩ የውጭ ሀገር ጸሐፊያን፣ አሳሾችና የሳይንስ የታሪክ ተመራማሪዎች በየዘመናቸው ያሰፈሯቸው ሰነዶች እንደሚያስረዱት—የኢትዮጵያ የዘመን አቆጣጠር ቀመር ድንገት የተፈጠረ ወይም በግምታዊ ሁኔታ የተቃኘ አይደለም። ይልቁንም በጥንታዊ የሒሳብ መዋቅር፣ በሥነ-ከዋክብት ምልከታና ከተፈጥሮ ጋር ባለው ፍጹም ስምምነት ላይ የተገነባ የላቀ ጥበብ ነው። ዓለም በፖለቲካዊና በሃይማኖታዊ ምክንያት የቀን መቁጠሪያዎቿን ስታዛባና ስታስተካክል፣ የኢትዮጵያ ባሕረ ሐሳብ ግን የራሱን ጥንታዊነት፣ ወጥነትና ሳይንሳዊ ሚዛን ጠብቆ እስከ ዛሬ ድረስ መዝለቁ በዓለም የታሪክና የሳይንስ ድርሳናት ውስጥ የተደነቀ ሕያው ቅርስ ያደርገዋል።

​ባለፉት centuries የውጭ ሀገር ተመራማሪዎችና አሻሾች የኢትዮጵያን የዘመን አቆጣጠር ቀመር (ባሕረ ሐሳብ) የላቀ የሒሳብ፣ የሥነ-ከዋክብትና የተፈጥሮ ስምምነት ውጤት እንደሆነ ገልጸው ሲያደንቁትና በድርሳኖቻቸው ሲያካብቡት ኖረዋል። ሆኖም በዘመናችን ይህንኑ ጥንታዊና ሳይንሳዊ ሀገር በቀል ዕውቀት «የዘመን አቆጣጠሩ መቀየር አለበት» በሚል ሽፋን ለማፍረስ የሚደረገው መንቀሳቀስ፣ ተራ የሳይንስ ወይም የዕድገት ጥያቄ ሳይሆን አደገኛ የታሪክና የማንነት ፈተና ሆኖ ተደቅኗል።

​ይህ «ዘመናዊነትንና ከዓለም አቀፉ ፍሰት ጋር መናበብን» ምክንያት በማድረግ የሚቀርበው ሀሳብ፣ ከጀርባው የራሱ የሆኑ ስውር ዓላማዎችና ጂኦ-ፖለቲካዊ ፍላጎቶች ያሉበት መሆኑን የታሪክና የባህል ተመራማሪዎች ያስረዳሉ።

​እንደ ፕሮፌሰር ኤድዋርድ ኡለንዶርፍ (The Ethiopians, 1960) ማብራሪያ፣ የኢትዮጵያ የዘመን አቆጣጠር ተራ ቁጥር መቁጠሪያ ሳይሆን፣ የሕዝቧን ታሪካዊና መንፈሳዊ ነፃነት ጠብቆ ያቆየ ታላቅ «የባህል ምሽግ» ነው። በመሆኑም ይህን አቆጣጠር የመቀየር ጥያቄ የሕዝቡን ታሪካዊ መሠረትና የራሱ የሆነ የጊዜ ምህዋር (temporal sovereignty) የማፍረስ አቅጣጫ አለው።

ምዕራባውያን አቆጣጠራቸውን የዓለም አቀፍ ደረጃ (Standard) አድርገው በጫኑበት Context፣ የራሷን የጊዜ ቀመር ጠብቃ የኖረችን ሀገር ወደዚህ ዓለም አቀፍ ቅኝ-አዕምሯዊ መስመር ማስገባት አንዱ የስውር እጆች ፍላጎት ነው። ይህ ደግሞ ሀገር በቀል እውቀቶችን «ኋላቀር» አስመስሎ በማሳየት፣ ከውጭ የሚመጡ ሥርዓቶችን «ዘመናዊ» አድርጎ የማቅረብ የተለመደ የታሪክ ጥምዘዛ ነው።

ኦቶ ኑገባወር (Ethiopic Astronomy and Computus, 1979) እንዳረጋገጡት፣ የኢትዮጵያ ባሕረ ሐሳብ ጥንታዊውን የሥነ-ከዋክብትና የሒሳብ ቀመር ሳይሸረራረፍ የያዘ ሕያው ምስክር ነው። አቆጣጠሩ እንዲቀየር የሚደረገው ግፊት፣ ይህን ጥንታዊ የሒሳብና የሥነ-ከዋክብት ቅርስ ከትውልድ አእምሮ በማጥፋት፣ ሀገሪቱን የራሷ የሳይንስና የጥበብ ታሪክ የሌላት አስመስሎ ለመቅረጽ የተሸረበ ሴራ አካል እንደሆነ ይገመታል።

​

የአዲስ ዓመት መባቻ (መስከረም 1) ከተፈጥሮ ማብበቂያና ከክረምት ማብቂያ ጋር፣ እንዲሁም ወራቱ በየ30 ቀናት ተከፍለው ጳጉሜን ማካተታቸው ከተፈጥሮ የሕይወት ዑደት ጋር የተዋሃደ መሆኑን አልቤርቶ ፖሊዬራ (I Baria e i Cunama, 1926) አሳይቷል። ይህንን ሥርዓት በማፍረስ ዓለም አቀፉን የጎርጎሪዮስ አቆጣጠር መተካት፣ ሕዝቡ ከተፈጥሮና ከሃይማኖታዊ በዓላቱ ጋር ያለውን ጥንታዊ ቁርኝት በማላላት ማኅበራዊ መዋቅሩን ማናጋት ነው።

​ስለሆነም «የኢትዮጵያ የዘመን አቆጣጠር ይቀየር» የሚለው የሞገደኞች ሀሳብ፣ በዕድገትና በዘመናዊነት ስም የቀረበ ቢሆንም፣ በስውር እጆችና በኒዮ-ኮሎኒያል አስተሳሰብ ጥምዘዛ የተቃኘ፣ ሀገር በቀል ዕውቀትን የመሸርሸር አደገኛ ዘመቻ ነው።

​የኢትዮጵያ ባሕረ ሐሳብ ለዘመናት በውጭ ሀገር ሊቃውንት ሳይቀር በድንቅነቱ የተመሰከረለት፣ የዓለም የሳይንስና የታሪክ ቅርስ በመሆኑ፣ ይህን ቀመር መጠበቅ የቴክኖሎጂ ወይም የቀን መቁጠሪያ ጉዳይ ብቻ ሳይሆን፤ የሀገር ነፃነትን፣ የሳይንሳዊ ቅርስንና የማንነትን መሠረት አጽንቶ የማቆየት የታሪክ ኃላፊነት ነው። የጊዜን ፍሰት በራሷ ቀመር ሰድራ የኖረች ሀገር፣ የሌሎችን የተበላሸ የጊዜ መስመር እንድትከተል የሚደረገው ጫና የሀገር በቀል ዕውቀታችን ትልቅ ፈተና መሆኑን ተረድቶ በጥበብና በጽናት መመከት ያስፈልጋል።

Share on Facebook Share on Twitter Share on Google Plus

ስለ የተለጠፈበት ቀን